Yağlı Karaciğer ve Kilo: Karaciğer Yağlanması Neden Olur, Ne Yapılabilir?

Karaciğer Yağlanması Nedir? Yeni Adı: MASLD

Karaciğer yağlanması, karaciğer hücrelerinde normalden fazla yağ birikmesidir. Bu durum uzun yıllar "alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer hastalığı" (NAFLD) olarak adlandırıldı.

2023'te 56 ülkeden 236 uzmanın ve hasta temsilcisinin katıldığı çok aşamalı bir uzlaşı sürecinde yeni bir ad seçildi: metabolik işlev bozukluğuyla ilişkili yağlı karaciğer hastalığı (MASLD). Katılımcıların çoğu, eski adlardaki "alkole bağlı olmayan" ve "yağlı" ifadelerinin damgalayıcı bulunabileceğini düşündü. Yeni ad, hastalığı neyin olmadığıyla değil, neyle ilişkili olduğuyla tanımlıyor: metabolizmayla.

Yeni tanıma göre karaciğer yağlanmasına, aşağıdaki beş kalp ve metabolizma risk etkeninden en az biri eşlik ediyorsa MASLD'den söz edilir:

• fazla kilo ya da geniş bel çevresi,
• yüksek kan şekeri ya da tip 2 diyabet,
• yüksek tansiyon,
• kanda yüksek trigliserid,
• düşük "iyi" kolesterol (HDL).

Bu risk etkenlerinin her biri için belirlenmiş değerler vardır; hangisinin sizde bulunduğunu hekiminiz değerlendirir. Bu etkenlerin bir araya gelmesi Metabolik Sendrom Nedir? yazısında anlatılıyor.

Yağlanmanın yanında karaciğerde iltihap ve hücre hasarı da varsa bu tabloya MASH (eski adıyla NASH) denir. MASH zamanla karaciğerde sertleşmeye (fibrozis) ve ileri evrede siroza ilerleyebilir.

Ne Kadar Yaygın?

92 çalışmanın ve 9 milyondan fazla kişinin verisinin birleştirildiği bir meta-analize göre karaciğer yağlanması dünya genelinde yetişkinlerin yaklaşık yüzde 30'unda görülüyor. Oran zamanla artıyor: 1990-2006 döneminde yaklaşık yüzde 25 olan yaygınlık, 2016-2019 döneminde yaklaşık yüzde 38'e çıktı. Aynı analizde Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesinde oran yaklaşık yüzde 37 olarak hesaplandı.

Bu artış, obezite ve tip 2 diyabetin yaygınlaşmasıyla paralel ilerliyor. Amerikan Karaciğer Hastalıkları Çalışma Derneği'nin (AASLD) rehberine göre karaciğer yağlanması çoğu zaman tanı almadan kalıyor.

Kilo ve İnsülin Direnciyle Bağlantısı

AASLD rehberine göre karaciğer yağlanması olanların neredeyse hepsinde insülin direnci vardır ve bu direnç yalnız karaciğerde değil, yağ dokusunda ve kaslarda da görülür. İnsülin direncinde yağ dokusu kana daha fazla yağ asidi bırakır ve bu yağın bir kısmı karaciğerde birikir. İnsülin direncinin genel çerçevesi İnsülin Direnci Nedir? yazısında.

Kilonun nerede biriktiği de önemlidir. Karın içinde, organların çevresinde biriken iç yağ, karaciğer yağlanmasıyla yakından ilişkilidir. Bu konuyu Bel Çevresi ve İç Yağlanma yazısında ayrıntılı anlatıyoruz.

Karaciğer yağlanması yalnız fazla kilolu kişilerde görülmez. Yeni tanımın beş risk etkeninden yalnız biri kiloyla ilgilidir; normal kilolu ama kan şekeri, tansiyon ya da kan yağları yüksek olan kişilerde de karaciğer yağlanması görülebilir.

Neden Önemli?

Karaciğer yağlanması olan pek çok kişide hastalık uzun süre yağlanma düzeyinde kalır. Ancak bir kısmında iltihap ve sertleşme gelişebilir. AASLD rehberine göre karaciğerdeki sertleşmenin (fibrozis) derecesi, ileride karaciğerle ilgili sorunların ve ölümün en güçlü göstergelerinden biridir.

Karaciğer yağlanmasının önemi yalnız karaciğerle sınırlı değildir. Aynı rehbere göre karaciğer yağlanması olanlarda en sık ölüm nedenleri sırasıyla kalp ve damar hastalıkları, karaciğer dışı kanserler ve ardından karaciğer hastalığıdır. Bu yüzden karaciğer yağlanması tespit edildiğinde hekimler kalp sağlığını da birlikte değerlendirir.

Nasıl Fark Edilir?

Karaciğer yağlanması çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Genellikle başka bir nedenle yapılan ultrasonda ya da kan tahlilinde karaciğer enzimlerinin yüksek bulunmasıyla fark edilir.

Avrupa Karaciğer, Diyabet ve Obezite derneklerinin 2024'te birlikte yayımladığı kılavuz, özellikle tip 2 diyabeti olan ya da obezitesine ek başka metabolik risk etkenleri bulunan kişilerde karaciğer sertleşmesinin aktif olarak araştırılmasını önerir. Kılavuz bunun için adım adım bir yaklaşım tarif eder: önce rutin kan değerlerinden hesaplanan basit bir skor, gerekirse ardından karaciğer sertliğini ölçen özel bir ultrason yöntemi. Hangi tetkiklerin size uygun olduğuna hekiminiz karar verir.

AASLD rehberi, yağlı karaciğere bağlı siroz tanısı almış birinin birinci derece yakınlarında ileri karaciğer sertleşmesi riskinin belirgin biçimde yüksek olduğunu da belirtir. Ailenizde siroz öyküsü varsa bunu hekiminize söylemeniz önemlidir.

Kilo Vermenin Karaciğere Etkisi

Karaciğer yağlanmasıyla ilgili en umut verici bilgi şudur: karaciğer, kilo kaybına iyi yanıt veren bir organdır. AASLD rehberine göre kilonun yüzde 3 ile 5'i kadar bir kayıp karaciğerdeki yağlanmayı azaltabilir; iltihabın ve sertleşmenin gerilemesi için ise genellikle yüzde 10'un üzerinde bir kayıp gerekir.

Karaciğer biyopsisiyle MASH tanısı konmuş 293 kişinin bir yıl boyunca yaşam tarzı değişikliğiyle izlendiği bir çalışmada:

• kilosunun en az yüzde 5'ini kaybedenlerin yüzde 58'inde karaciğerdeki iltihap tablosu düzeldi,
• kilosunun en az yüzde 10'unu kaybedenlerin yüzde 90'ında iltihap tablosu düzeldi ve yüzde 45'inde karaciğer sertleşmesi geriledi.

Aynı çalışmada, kilosunun en az yüzde 5'ini kaybedebilenler katılımcıların yaklaşık üçte biriydi. AASLD rehberi de kilo kaybını sağlamanın ve sürdürmenin zor olduğunu, bu nedenle beslenme desteğinin süreklilik gerektirdiğini vurgular. Kilo verirken kas kütlesini korumak da önemlidir; bu konu GLP-1 ve Kas Kaybı yazısında ele alınıyor.

Kılavuzlar Ne Öneriyor?

Beslenme. AASLD rehberine göre düşük karbonhidratlı, düşük yağlı, aralıklı oruç ya da Akdeniz tipi gibi farklı beslenme düzenleri ve farklı düzeylerde kalori kısıtlaması, karaciğer yağlanmasını iyileştirmede benzer etki gösteriyor. Akdeniz tipi beslenme, kalp sağlığına faydası ve karaciğer yağını azaltmasıyla sık önerilir. Rehber, fazla kalori içeren ve özellikle doymuş yağ, rafine karbonhidrat ve şekerli içecek ağırlıklı beslenmenin karaciğer yağlanmasıyla ilişkili olduğunu, aşırı fruktoz tüketiminin ise kaloriden bağımsız olarak riski artırdığını belirtir. Temel ilkeler Sağlıklı Beslenme Alışkanlıkları yazısında.

Hareket. AASLD rehberinin aktardığı bazı çalışmalara göre haftada en az 5 gün, toplam 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz ya da haftalık hareketi 60 dakikadan fazla artırmak karaciğer yağlanmasını önleyebilir ya da iyileştirebilir. Hareket planı kişinin tercihlerine ve fiziksel durumuna göre ayarlanmalıdır. Başlamak için Yürüyüş: En Erişilebilir Hareket.

Alkol. Alkol, karaciğer yağlanmasının ilerlemesine katkıda bulunabilir. Rehberler alkol tüketiminin her hastada sorgulanmasını ve azaltılmasını önerir. Ne kadar alkolün sizin için güvenli olduğunu hekiminizle konuşun.

Eşlik eden hastalıklar. Avrupa kılavuzu; tip 2 diyabet, obezite, tansiyon ve kan yağları gibi eşlik eden durumların iyi yönetilmesini karaciğer yağlanması yönetiminin parçası olarak görür. Kılavuz, tip 2 diyabet ya da obezite için uygun görüldüğünde GLP-1 grubu dahil inkretin temelli ilaçların kullanılabileceğini belirtir. Obezitesi olanlarda cerrahi de bir seçenektir. Bazı ülkelerde, sertleşmesi belirli bir evreye ulaşmış MASH için karaciğere yönelik ilaçlar da onaylanmıştır.

Bu kararların hiçbiri genel bir yazıyla verilemez. Hangi tetkiklerin ve hangi tedavinin size uygun olduğuna hekiminiz karar verir. Zayıflama iğnesinin kimler için düşünülebileceği Zayıflama İğnesi Kimler Kullanabilir? yazısında anlatılıyor.

Reprive programında her ay uzman doktorunuzla görüntülü görüşme yaparsınız. Karaciğer yağlanması tanınız ya da tahlil sonuçlarınız varsa bunları randevunuzda paylaşmanız, hekiminizin planı buna göre ele almasına yardımcı olur. Reprive uygulamasında kilonuzu, uyku sürenizi ve içtiğiniz suyu bir arada takip edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular