Polikistik Over Sendromu (PKOS) ve Kilo: Bağlantı Nedir?

PKOS Nedir?

PKOS, yumurtalıkların ve hormon dengesinin etkilendiği, uzun süreli bir durumdur. 2023 uluslararası kanıta dayalı kılavuza göre dünya genelinde kadınların yüzde 10 ile 13'ünü etkiler ve bu oran bütün etnik gruplarda yüksektir.

Yetişkinlerde tanı için, başka nedenler dışlandıktan sonra şu üç özellikten ikisinin bulunması gerekir:

• Androjen fazlalığı. Kanda erkeklik hormonlarının yüksek bulunması ya da bunun belirtileri (ör. yüz ve vücutta tüylenme, sivilce).
• Yumurtlama bozukluğu. Düzensiz ya da seyrek adet görmek.
• Polikistik over görünümü. Ultrasonda yumurtalıkların tipik görünümü; 2023 kılavuzu yetişkinlerde ultrason yerine anti-Müllerian hormon (AMH) testinin de kullanılabileceğini belirtiyor.

PKOS yalnız üreme sağlığıyla ilgili değildir. Kılavuz; kalp ve damar risk etkenlerini, tip 2 diyabet riskini, uyku apnesini ve depresyon ile kaygının sık görülmesini de PKOS'un parçası olarak ele alır. Tanı ve değerlendirme hekimin işidir; belirtileriniz PKOS'u düşündürüyorsa bir uzmana başvurmanız gerekir.

PKOS ile Kilo Arasındaki Bağ

35 çalışmanın incelendiği ve 15 binden fazla kadının verisinin birleştirildiği bir meta-analizde, PKOS'u olan kadınlarda PKOS'u olmayanlara göre:

• fazla kilo yaklaşık 2 kat,
• obezite yaklaşık 2,8 kat,
• bel çevresinde yağlanma (santral obezite) yaklaşık 1,7 kat

daha sık görüldü.

İlişki iki yönlüdür. PKOS kilo almayı kolaylaştırabilir; fazla kilo da PKOS belirtilerini ağırlaştırabilir. Bu yüzden araştırmacılar, PKOS'un klinik yönetiminde fazla kilonun önlenmesinin ve yönetilmesinin de yer alması gerektiğini vurguluyor.

Öte yandan PKOS her zaman fazla kiloyla birlikte gelmez. Normal kilolu kadınlarda da PKOS görülür ve bu kadınlarda da aşağıda anlatılan metabolik değişiklikler bulunabilir.

İnsülin Direncinin Rolü

İnsülin, kandaki şekerin hücrelere girmesini sağlayan hormondur. İnsülin direncinde hücreler insüline daha az yanıt verir ve vücut aynı işi görmek için daha fazla insülin üretir. Yüksek insülin, yumurtalıkların daha fazla androjen üretmesine katkıda bulunabilir. Konunun genel çerçevesi İnsülin Direnci Nedir? yazısında anlatılıyor.

PKOS'ta insülin direnci çok yaygındır ve yalnız kiloya bağlı değildir. İnsülin duyarlılığını en doğru yöntemle ölçen bir çalışmada insülin direnci:

• normal kilolu PKOS'lu kadınların yüzde 75'inde,
• fazla kilolu PKOS'lu kadınların yüzde 95'inde,
• fazla kilolu ama PKOS'u olmayan kadınların yüzde 62'sinde

saptandı. Aynı çalışmada kilo arttıkça insülin direncinin artışı, PKOS'u olan kadınlarda olmayanlara göre daha belirgindi.

Bu nedenle 2023 kılavuzu, PKOS'u olan kadınlarda yaştan ve VKİ'den bağımsız olarak bozulmuş açlık şekeri, bozulmuş glukoz toleransı ve tip 2 diyabet riskinin arttığını belirtir ve tanı anında şeker durumunun değerlendirilmesini önerir. Kılavuza göre günlük pratikte kullanılan insülin testlerinin klinik değeri sınırlıdır ve rutin takipte önerilmez; hangi testlerin gerektiğine hekiminiz karar verir.

PKOS'ta Kilo Neden Daha Zor Verilir?

PKOS'u olan kadınlar çoğu zaman "aynı şeyi yapıyorum ama sonuç alamıyorum" der. 2023 kılavuzu bu deneyimi ciddiye alır: mekanizmalar henüz tam anlaşılmamış olsa da PKOS'ta zaman içinde daha fazla kilo alımına ve daha yüksek VKİ'ye yol açan altta yatan nedenler olduğunu, bunun da kilo yönetimini zorlaştırabileceğini kabul eder.

Kılavuz aynı zamanda önemli bir noktanın altını çizer: PKOS'u olan kadınların, olmayanlara göre farklı ya da daha kötü beslendiğini veya daha az hareket ettiğini gösteren tutarlı bir kanıt yoktur. Yani sorun irade eksikliği değildir. Bu konu Obezite Bir İrade Meselesi Değil yazısında da ele alınıyor.

Kılavuz, PKOS'u olan pek çok kadının sağlık hizmetlerinde ve başka ortamlarda kilo damgalamasıyla karşılaştığını da belirtir ve sağlık çalışanlarından bu konuda dikkatli olmalarını ister. Kilo sizin değerinizi ölçmez; amaç sağlığınızı iyileştirmektir.

Kılavuz Ne Öneriyor?

2023 uluslararası kılavuzu, sağlıklı yaşam alışkanlıklarını PKOS yönetiminin temeli olarak görür ve bunları PKOS'u olan bütün kadınlara önerir; kilolu olsun olmasın. Kılavuza göre kilo kaybı olmasa bile sağlıklı bir yaşam tarzının faydaları vardır.

Beslenme. Kılavuz, herhangi bir diyet türünün diğerinden üstün olduğunu gösteren bir kanıt bulmadı. Genel sağlıklı beslenme önerilerine uyan her düzen fayda sağlar. Önemli olan, sizin damak zevkinize ve yaşamınıza uyan, esnek ve sürdürülebilir bir düzendir. Aşırı kısıtlayıcı ve dengesiz diyetlerden kaçınılması önerilir. Temel ilkeler Sağlıklı Beslenme Alışkanlıkları yazısında.

Hareket. Kılavuz da belirli bir egzersiz türünün diğerinden üstün olduğunu göstermez; genel önerilere uyan her hareket faydalıdır. Yetişkinler için kılavuzun önerisi:

• Hiç yapmamaktansa biraz hareket etmek her zaman daha iyidir.
• Kilo almayı önlemek ve sağlığı korumak için haftada 150-300 dakika orta yoğunlukta ya da 75-150 dakika yüksek yoğunlukta hareket.
• Haftada ardışık olmayan iki gün kas güçlendirme çalışması.
• Oturarak geçen sürenin azaltılması; hafif yoğunlukta hareket bile oturmaktan iyidir.

Yürüyüşle başlamak için: Yürüyüş: En Erişilebilir Hareket.

Davranış desteği. Hedef belirlemek, kendini izlemek, sorun çözmek ve geri dönüşleri önlemeye yönelik stratejiler kılavuzda önerilen araçlar arasındadır. Adım sayısı ve hareket takibi yapan uygulamalar da yardımcı olabilir. Reprive uygulamasındaki kilo, uyku ve su takibi bu izlemeyi bir arada yapmanızı kolaylaştırır.

Hedefler. Kılavuza göre kilo yönetimi hedefleri kadının kendisiyle birlikte, onun tercihlerine göre belirlenmelidir. Fazla kilolu kadınlarda hedef; daha fazla kilo alımını önlemek, gerekiyorsa kişiye göre ayarlanmış bir kilo kaybı ve bel çevresi ile metabolik sağlıkta iyileşmedir. Kılavuz, yoğun ve sürekli klinik destekle yürütülen sağlıklı yaşam programlarının PKOS'ta da genel nüfustaki kadar etkili göründüğünü belirtir.

Uyku. PKOS'u olan kadınlarda uyku apnesi, kilodan bağımsız olarak daha sık görülür. Horlama, dinlenmeden uyanma ve gün içi uyku hali varsa bunu hekiminizle paylaşın. Uykunun iştahla ilişkisi Uyku ve İştah Hormonları yazısında anlatılıyor.

İlaçlar ve Hekim Değerlendirmesi

2023 kılavuzu, PKOS'u olan ve fazla kilosu bulunan yetişkin kadınlarda, aktif yaşam tarzı değişikliğine ek olarak, genel nüfus için geçerli kurallar çerçevesinde GLP-1 reseptör agonistleri dahil kilo yönetiminde kullanılan ilaçların düşünülebileceğini belirtir. Kılavuz ayrıca adet düzeni, tüylenme ve doğurganlık gibi konular için farklı tedavi seçeneklerini ayrı ayrı ele alır.

Bu kararların hiçbiri genel bir yazıyla verilemez. Hangi ilacın size uygun olduğu; yaşınıza, sağlık durumunuza, gebelik planınıza ve kullandığınız diğer ilaçlara göre hekim tarafından değerlendirilir. Gebelik planlıyorsanız ya da gebeyseniz bunu mutlaka hekiminize söyleyin. Zayıflama iğnesinin kimler için düşünülebileceği Zayıflama İğnesi Kimler Kullanabilir? yazısında anlatılıyor.

Reprive programında her ay uzman doktorunuzla görüntülü görüşme yaparsınız. PKOS tanınız varsa bunu randevunuzda belirtmeniz, hekiminizin beslenme, hareket ve tedavi planını buna göre ele almasına yardımcı olur.

Sıkça Sorulan Sorular